Fabrikada Elektrik ve Doğalgaz Maliyeti Ürüne Nasıl Dağıtılır?

Üretim yapan bir işletmede elektrik ve doğalgaz faturası ay sonunda tek bir tutar olarak gelir. Muhasebe bu tutarı genel gider hesabına yazar ve iş biter. Oysa fiyat teklifi hazırlayan satış müdürü, "bu siparişin enerji maliyeti ne?" sorusuna cevap bulamaz. Enerji yoğun bir hatta çalışan ürünle sadece paketleme yapılan ürün aynı pay alır, yani biri gerçekte olduğundan ucuz, diğeri pahalı görünür.

Bu yazı, enerji maliyetinin sayaçtan iş emrine, oradan ürün maliyetine nasıl indirileceğini ve aynı verinin sürdürülebilirlik raporuna nasıl yaradığını anlatıyor.

Enerji maliyeti neden ürün maliyetinde görünmez kalır?

Çünkü enerji endirekt giderdir. Fatura tek sayaç üzerinden gelir, tüketen ise onlarca makine, fırın, kompresör ve aydınlatma hattıdır. Klasik kayıtta elektrik gideri tek bir hesaba düşer, ürüne yansıması ise ya hiç yapılmaz ya da toplam satış tutarına oranla yapılır.

Oransal dağıtım, ucuz ama enerji yoğun işlerin maliyetini düşük gösterir. Örneğin bir fırında pişen ürün saatlerce yüksek güç çeker, bir montaj tezgâhında geçen ürün ise çok az enerji harcar. İkisi aynı satış fiyatına sahipse oransal yöntem ikisine aynı enerji payını yazar. Sonuçta kârlılık raporu yanlış ürünü kazançlı gösterir.

Sayaç verisi hangi düzeyde toplanmalı?

Her makineye sayaç takmak şart değil. Pratik kural, tüketimin büyük bölümünü oluşturan birkaç noktayı ayrı ölçmek, kalanını makul bir anahtarla dağıtmaktır.

• Ana sayaç: Faturayla tutması gereken toplam tüketim. Kontrol noktasıdır.
• Hat veya bölüm alt sayaçları: Boyahane, fırın, enjeksiyon, kompresör odası gibi ağır tüketenler.
• Genel kullanım: Aydınlatma, ofis, idari bina. Ayrı bir masraf merkezi olarak izlenir.

Ana sayaç toplamı ile alt sayaçların toplamı arasındaki fark, ölçülmeyen tüketimi gösterir. Bu fark büyüyorsa ya bir sayaç hatalıdır ya da hat dışında bir kaçak vardır. Bu kontrol ERP'siz yürüyen işletmede ay sonunda bile yapılmaz.

Enerji maliyeti iş emrine nasıl dağıtılır?

Mantık üç adımdan oluşur.

1. Alt sayaç tüketimi, o hattın bağlı olduğu iş merkezine (masraf merkezine) yazılır.
2. Dönemin enerji faturası tutarı, tüketim miktarına bölünerek birim enerji maliyeti bulunur. Elektrikte kWh, doğalgazda metreküp ya da kWh karşılığı kullanılır.
3. İş merkezinin tüketimi, o dönemde iş merkezinde geçirilen üretim süresi üzerinden iş emirlerine paylaştırılır.

Basit bir hesapla görelim. Şu rakamlar varsayımsaldır, yalnızca yöntemi göstermek içindir. Bir fırın hattı ayda 10.000 kWh tüketsin, bu hatta o ay 200 saat üretim yapılmış olsun. Saat başına tüketim 50 kWh eder. 4 saat süren bir iş emri 200 kWh enerji alır. Birim enerji maliyeti 4 TL ise bu iş emrinin enerji maliyeti 800 TL olur. Aynı hesap bir montaj hattında saatte 5 kWh çıkıyorsa 4 saatlik iş emri yalnızca 20 kWh alır.

Bu dağıtım iş emri kapandığında otomatik yapılırsa ürün maliyeti, hammadde ve işçiliğin yanında enerjiyi de içerir. Maliyet yöntemi için standart ve fiili maliyet yazımıza bakabilirsiniz.

Ürün başına kWh değeri neden izlenmeli?

Birim enerji tüketimi, yani "bir mamulü üretmek için kaç kWh gitti" değeri, işletmenin verimlilik göstergelerinden biridir. Aynı ürünün aylar içinde 12 kWh'den 15 kWh'ye çıkması, fiyat artışından bağımsız bir sorunu gösterir. Fırın yalıtımı bozulmuş, kompresör kaçak yapıyor ya da vardiya planı makineleri boşta çalıştırıyor olabilir.

Bu göstergeyi izlemek için üç veriye ihtiyaç vardır. Dönem tüketimi sayaçtan, üretim miktarı iş emri kapanışından, fire ise kalite kaydından gelir. Fireyi hesaba katmak önemlidir, çünkü hatalı ürün de enerji harcamıştır. Fire oranı yüksek bir hatta kWh değeri iyi göründüğü halde, sağlam ürün başına tüketim aslında yüksektir.

Enerji verisi sürdürülebilirlik raporuna nasıl dönüşür?

Aynı kayıt iki işe yarar. Maliyet tarafında ürün maliyetine, sürdürülebilirlik tarafında emisyon hesabına girer. Elektrik ve yakıt tüketimini emisyon faktörüyle çarptığınızda Kapsam 1 ve Kapsam 2 emisyonunun ham verisini elde edersiniz. Hesabın ayrıntısı için ürün karbon ayak izi yazımızda hangi kayıtların besleme yaptığını bulabilirsiniz.

Enerji verisi, alıcılarınızdan gelen sürdürülebilirlik anketlerinde ve ihracatta karbon verisi istendiğinde de ilk sorulan kalemlerdir. Veri tek yerde ve sayaç kaydına dayanıyorsa bu soruya günler değil dakikalar içinde cevap verilir.

Enerji tüketim bildirimi hangi işletmeler için zorunlu?

5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu'nda "endüstriyel işletme", yıllık toplam enerji tüketimi bin TEP ve üzeri olan, ticaret ve sanayi odası, ticaret odası veya sanayi odasına bağlı çalışan ve her türlü mal üretimi yapan işletmeler olarak tanımlanıyor. TEP, ton eşdeğer petrol demektir.

Kanun'un 7. maddesine göre endüstriyel işletmeler çalışanları arasından bir enerji yöneticisi görevlendirir. Yıllık toplam tüketimi elli bin TEP ve üzeri olanlarda ayrıca enerji yöneticisinin sorumluluğunda bir enerji yönetim birimi kurulur. Endüstriyel işletmeler, Genel Müdürlükçe istenen enerji tüketim bilgilerini her yıl Mart ayı sonuna kadar vermek zorundadır. Bu hükümlere uymayan işletmeye önce ihtar yapılır, aykırılık otuz gün içinde giderilmezse idari para cezası uygulanır.

Kanun, Bakanlığa bu sayısal sınırları yarısına kadar azaltma ve iki katına kadar artırma yetkisi de veriyor. Bu nedenle işletmenizin güncel eşiğin altında mı üstünde mi kaldığını yönetmelikten teyit edin. Eşiğin altında kalan işletmelerin de enerji kayıtlarını düzenli tutması, maliyet ve alıcı talebi açısından aynı ölçüde işe yarar.

ERP'siz yürüyen işletmede bu süreç nerede kopuyor?

Tipik tablo şöyledir. Sayaç okumaları bir çizelgeye elle yazılır, fatura muhasebede ayrı durur, üretim miktarı başka bir dosyadan gelir. Yıl sonunda bildirim hazırlanırken üç kaynak birleştirilmeye çalışılır ve tutmayan rakamlar yeniden aranır. Aylık okuma atlanmışsa o ayın verisi tahminle doldurulur.

Daha önemli kopukluk maliyet tarafındadır. Enerji tutarı ürün maliyetine hiç yansımadığı için teklif fiyatı yanlış hesaplanır. Enerji fiyatı yükseldiğinde işletme bunun hangi ürünü ne kadar etkilediğini göremez.

Birasyo'da bu nasıl çözülür?

Birasyo'da ürün reçetesi, iş emri, iş merkezi ve depo hareketleri aynı veri modelinde durur. Enerji tüketimi iş merkezi kartına bağlanabilir. Böylece elektrik ya da yakıt tüketimi, iş merkezinde geçen üretim süresi üzerinden iş emirlerine dağıtılır ve iş emri kapandığında maliyetin içinde görünür. Enerji faturası da masraf merkezi bazında muhasebe kaydına işlenir, yani toplam rakam fatura ile her zaman karşılaştırılabilir.

Ürün ve parti bazında dökümü sürdürülebilirlik modülünün raporlama ekranından alırsınız. Dökümde dönem tüketimi, üretim miktarı ve fire yan yana durduğu için ürün başına enerji değerini ayrıca hesaplamanız gerekmez. Ayrıntılar için üretim modülü ve sürdürülebilirlik modülü sayfalarına bakabilirsiniz. Kendi hatlarınızla nasıl çalıştığını görmek isterseniz demo talep edin.

Nereden başlanmalı?

Bütün hatlara aynı anda sayaç koymak gerekmez. Üç adım yeterlidir.

1. Fatura toplamının yüzde kaçını hangi hattın çektiğini son altı aylık faturadan ve mevcut sayaç okumalarından çıkarın.
2. En çok tüketen iki ya da üç hatta alt sayaç ve düzenli okuma düzeni kurun.
3. Okumaları ve fatura tutarını ERP'ye girin, iş merkezi tüketimini iş emirlerine dağıtın ve ilk ay sonunda ana sayaç toplamıyla alt sayaç toplamını karşılaştırın.

İlk ay çıkan fark, ölçülmeyen tüketimin boyutunu gösterir ve bir sonraki yatırımın nereye yapılacağını belirler.

Özet

• Enerji endirekt giderdir. Satış tutarına oranla dağıtılırsa enerji yoğun ürünün maliyeti olduğundan düşük görünür.
• Ana sayaç faturayla, alt sayaçlar iş merkezleriyle eşleşir. Aradaki fark ölçülmeyen tüketimi gösterir.
• Dönem tüketimi iş merkezinin üretim süresine bölünür, iş emri bu pay kadar enerji maliyeti alır.
• Ürün başına kWh değeri fire hesaba katılarak izlenirse verimlilik kaybı erken görülür.
• Aynı kayıt emisyon hesabının ve yıllık enerji bildiriminin ham verisidir.
• 5627 sayılı Kanun kapsamındaki endüstriyel işletmeler enerji yöneticisi görevlendirir ve enerji tüketim bilgilerini her yıl Mart sonuna kadar verir.

Kaynaklar ve uyarı

• 5627 sayılı Enerji Verimliliği Kanunu, Mevzuat Bilgi Sistemi (madde 3, 7 ve 11 ile idari para cezası hükmü)

Eşik değerleri ve bildirim formatı yönetmelikle değişebilir. İşletmenizin yükümlülüğünü, ilgili mevzuatı ve mali müşavirinizi veya enerji verimliliği danışmanınızı kullanarak teyit ettirin.